«ننه دلاور و فرزندان او» اثر برتولت برشت

کتاب بخوانیم؛ سقراط، «ننه دلاور» و «شبح اُپرا»

«برتولت برشت» نمایشنامه‌نویس آلمانی را عموما به عنوان بزرگترین نمایشنامه‌نویس معاصر می‌شناسند و از وی با عنوان «شکسپیر عصر ما» یاد می‌شود. در میان آثار فراوان این نویسنده و شاعر، «ننه دلاور و فرزندان او» را به عنوان یکی از سه اثر برجسته و شاهکار برشت طبقه بندی می‌نمایند.

«ننه دلاور و فرزندان او» درباره زنی است که در میانه» جنگ‌های سی‌ساله در قرن هفدهم: در اروپا، با گاری خود به قصد خرید و فروش و سوداگری در جبهه‌ها از این سو به آن سو میرود. ننه دلاور سه فرزند دارد، دو پسر که نظامیان قصد دارند آن‌ها را به عنوان سرباز به خدمت ببرند و دختری که لال است و سن ازدواجش گذشته است. هرچه نمایشنامه پیش میرود، سرنوشت این خانواده با جنگ و کاسبی بیش از پیش گره میخورد.

برشت حدود چهل نمایشنامه از خود به جای گذاشت و بیش از هشت دیوان شعر، اهمیت کار انقلابی وی در تئاتر به «تلاقی شعر و نمایش» باز میگردد و اینجاست که «ننه دلاور و فرزندان او» اهمیت می‌یابد. از این نمایشنامه علاوه بر عناوینی مانند «چکیده افکار برشت» یا «بزرگترین نمایشنامه ضد جنگ»، به عنوان یکی از بهترین متن‌های برشت در "تلفیق نمایش و واقعیت" یاد می‌شود. روشی که عموما با عنوان «فاصله گذاری» از آن یاد شده و عبارت است از "قطع کردن نمایش در نقاطی که امکان پیوند حسی میان مخاطب و نمایشنامه افزایش می‌یابد" با این هدف که مخاطب و بیننده به جای غرق شدن در خیال، همواره هوشیار باشد و در متن تعمق و تفکر کند.

تکینک و تمهید فاصله گذاری در «ننه دلاور و فرزندان او» به کرات با آواز خواندن ناگهانی یک شخصیت روی میدهد. از سوی دیگر "بستر جنگ، طنز تلخ و ارجاعات فراوان به مباحث اخلاقی، مذهبی و سیاسی در متن" موجب شده است که این نمایشنامه به عنوان یکی از کامل‌ترین آثار برشت تلقی شود. برشت هنرمندی بود که اعتقاد داشت «فلسفه و هنر»، دو برادر همزاد هستند و سعی داشت آگاهی بخشی و دعوت به فضیلت را در هسته نمایشنامه‌های خود بگنجاند. به همین دلیل در عین ایجاز در کلام، در جای جای این نمایشنامه به "کتاب مقدس، اخلاقیت زمان خود و آراء متفکران و فیلسوفان بزرگ" ارجاع میدهد.

از سویی باید در نظر گرفت که «ننه دلاور و فرزندان او» در شرایط آغاز جنگ جهانی دوم و در سال‌های ۱۳۳۸-۱۳۳۹ نوشته شده است. به همین دلیل با توجه به متن حوادث در نمایشنامه که در بستر جنگ‌های مذهبی پس از رنسانس میگذرد، با یک اثر چندلایه و پیچیده مواجه هستیم که در عین سادگی و روان بودن متن، برای رسیدن به ژرفای تفکر نویسنده آن، نیازمند بازخوانی چندباره است.

با وجود تفسیر‌های چپ از آثار برشت و حضور عناصری مانند دهقانان فقیر و قشر مذهبی سست عنصر و حکام بی لیاقت در این اثر وی، نباید به بیراهه رفت و نمایشنامه «ننه دلاور و فرزندان او» را صرفا اثری در حمایت از فقرا و دعوت به شورش تلقی کرد که خطایی بس بزرگ است. برشت به عنوان فردی با پشتوانه تفکر فلسفی، دغدغه اصلیش «فضیلت انسان» بود، فضیلتی که عموما در میان حاکمان و توده‌ها به چشم نمیخورد و موجب میشود "انسان در برابر انسان قرار گیرد و تباهی آغاز شود". به همین دلیل است که ننه دلاور و اطرافیان او به عنوان افرادی با روحیه کاسب‌کارانه به تصویر کشیده میشوند که تن به هر ذلت و رذیلتی میدهند، هرکسی تقصیر را بر گردن دیگری می‌اندازد و از آن به عنوان «بدبختی و سرنوشت» یاد می‌کنند.

برشت در این متن درخشان، شخصیتی را به تصویر می‌کشد که خود را وقف پول در آوردن از بدبختی دیگران نموده است و با جنگ، کاسبی میکند، چنان که سیاستمداران و کلیسا به تجارت میپرداختند. «ننه دلاور» از آن رو دلاور خوانده میشود که در اوج جنگ به قصد حفظ اموال خود از خط آتش جبهه عبور کرده است و فضیلت وی «کاسبکار بودن» اوست! کاسبکار بودنی که حتی در برابر غریزه مادری او نیز قرار می‌گیرد و موجب فاجعه می‌گردد. دغدغه‌ی برشت «نه اصالت فقر و فقرا و رنج» بلکه فقدان فضیلتی است که موجب میشود انسان زندگی شرورانه یا ذلیلانه را بپذیرد و از این روست که برشت در انتهای متن به سرنوشت سقراط و بسیاری افراد شریف و فضیلت‌مند اشاره می‌کند.

چاپ یازدهم نمایشنامه «ننه دلاور و فرزندان او» اثر برتولت برشت با ترجمه درخشان و دقیق «مصطفی رحیمی» در سال ۱۳۹۷ توسط نشر نیلوفر عرضه شد. این کتاب در ۱۹۲ صفحه و با قیمت ۲۵.۰۰۰ تومان در دسترس علاقمندان میباشد.

چاپ كتاب/ مراحل چاپ كتاب/ جاپ كتاب ارزان/ انتشارات رامان سخن/ چاپ دستنوشته/ چاپ پايان نامه

انتشارات رامان سخن

از متن نمایشنامه: "دیگر شرف نیست، آبرو نیست سرکار. من که دیگر اعتقادم از آدمیزاد بریده. مدتهاست که زندگی در اینجا بی جنگ و جدال گذشته است. آخر مردم چگونه اخلاق پیدا کنند؟ میدانی صلح یعنی هرج و مرج، جنگ یعنی نظم و انضباط. در زمان صلح علف‌های هرزه دور آدمیزاد را میگیرد و مردم هرزه بار می‌آیند. انسان و حیوان با هم قاتی پاتی میشوند. توی این شهری که میبینی چند تا جوان و اسب سالم هست؟ هیچ کس نمیداند. حتی هیچ وقت آن‌ها را نشمرده اند. من جا‌هایی را دیده ام که نزدیک به هفتاد سال است جنگ به خود ندیده. خوب، مردم حتی اسم هم ندارند. همدیگر را نمیشناسند. اما در جا‌هایی که جنگ باشد، صورتحساب و دفتر و دستک مرتبی هست"